In gesprekken over trauma lopen psychologie, psychiatrie en neurobiologie vaak door elkaar. Die vakgebieden gebruiken vergelijkbare woorden, maar ontstaan vanuit verschillende uitgangspunten. Dat leidt in de praktijk tot misverstanden, zeker in de zorg waar interpretatie, classificatie en biologische werking niet altijd van elkaar worden onderscheiden. Voor professionals die met trauma werken is dat geen detail, maar bepalend voor hoe gedrag, dissociatie en functioneren worden begrepen. In dit artikel worden de systemische verschillen tussen psychologie, psychiatrie en neurobiologie uiteengezet, en waarom die ertoe doen.

Opmerking vooraf: Dit stuk gaat over systemische uitgangspunten binnen psychologie, psychiatrie en neurowetenschappen, niet over de individuele keuzes of intenties van professionals die daarin werken.

This article is also available in English

Waarom zijn gesprekken tussen psychologie / psychiatrie en neurobiologie vaak zo ingewikkeld? Dat wordt duidelijker als je eerst kijkt naar wat deze vakgebieden ieder beogen en vanuit welk uitgangspunt ze werken.

Psychologie: uitgangspunt, doel en onderzoek

Psychologie bestudeert gedrag, cognitie en subjectieve ervaring. De basis is hoe mensen interpreteren wat zij denken en voelen, hoe zij dat communiceren aan een ander, en wat hun gedrag laat zien. ‘Normaal’ functioneren is niet biologisch vastgesteld, maar afgeleid uit theorieën over adaptief gedrag, coping en psychologisch welbevinden.

Het doel is dat mensen zich beter kunnen aanpassen, functioneren en omgaan met zichzelf en hun omgeving. Inzicht, betekenisgeving en verandering van gedrag staan centraal.

Wetenschappelijk onderzoek binnen de psychologie richt zich op het vinden van verbanden en effecten. Dat gebeurt via experimenten, vragenlijsten, interviews, observaties en zelfrapportage. De resultaten beschrijven statistische verbanden tussen variabelen binnen onderzoeksgroepen. Verklaringen blijven echter afhankelijk van het gekozen theoretische kader. De wetenschap zit hier in methodologie en statistische onderbouwing, niet in directe toegang tot de onderliggende biologische organisatie.

Psychiatrie: diagnose, normering en behandelkader

Psychiatrie is het medische specialisme dat zich bezighoudt met de diagnose, behandeling en preventie van psychische stoornissen. Dat betekent dat onderscheid wordt gemaakt tussen gezond en ziek, functioneel en disfunctioneel. Die norm wordt echter ook niet biologisch vastgesteld. Classificaties zoals de DSM zijn beschrijvend en gebaseerd op symptoomclusters, functioneren en ervaring van lijden. Afwijking wordt bepaald via consensus en maatschappelijke criteria, niet via een vastgestelde standaard van neurobiologisch functioneren.

Het heeft als doel het classificeren en behandelen van psychische stoornissen. Stabilisatie en symptoomreductie zijn hierbij belangrijke uitkomsten waar naar gestreefd wordt.

Wetenschappelijk onderzoek binnen de psychiatrie richt zich vooral op de betrouwbaarheid van diagnostische classificaties en de effectiviteit van behandelingen. Diagnoses worden onderzocht op consistentie tussen professionals en op voorspellende waarde voor behandeluitkomsten. De wetenschap is hier primair gericht op hanteerbaarheid en toepasbaarheid binnen zorgsystemen, niet op het verklaren van onderliggende mechanismen.

Neurobiologie: organisatie van het brein en functioneren

Neurowetenschappen is de verzamelnaam voor onderzoek naar het volledige zenuwstelsel. In deze tekst gebruik ik de term neurobiologie wanneer het gaat om de feitelijke organisatie en werking die gedrag en beleving aanstuurt. Neurobiologie onderzoekt de organisatie en functionele werking van het zenuwstelsel: het brein, het centrale zenuwstelsel, het ruggenmerg en de perifere zenuwen. Het vertrekpunt is de fysieke en functionele organisatie van het brein. Denken, voelen en gedrag volgen uit die organisatie.

Functioneren wordt hier niet gedefinieerd als gewenst of ongewenst, maar als hoe neurale systemen feitelijk functioneren en reageren. Veiligheid vormt daarbij het organiserend uitgangspunt, omdat het brein primair gericht is op het detecteren en behouden daarvan. Afwijking verwijst in dit kader naar reacties op onveiligheid, die leiden tot variatie in organisatie, integratie en respons. Dit wordt niet benaderd als stoornis in normatieve zin.

Neurobiologie heeft niet als doel symptoomreductie of herstel naar een norm. Het beschrijft hoe de mens feitelijk functioneert: hoe het brein en het zenuwstelsel zich organiseren en aanpassen. Vanuit dat begrip wordt zichtbaar hoe herorganisatie en integratie (heling) mogelijk worden, gegeven de bestaande organisatie.

Wetenschappelijk onderzoek binnen de neurobiologie richt zich op mechanismen. Er wordt gewerkt met metingen zoals beeldvorming (zoals fMRI en MRI, DTI en PET), elektrofysiologische metingen (zoals EEG en MEG), autonome metingen zoals hartslagvariabiliteit en huidgeleiding, maar ook neurochemisch en anatomisch onderzoek. De wetenschap zit hier in registratie, reproduceerbaarheid en directe relatie tussen meting en functie. Interpretatie volgt op meting, niet andersom.

Haakse neurobiologische feiten bij trauma en dissociatie

Een aantal basis neurobiologische feiten staat haaks op gangbare aannames binnen psychologie en psychiatrie. Het benoemen daarvan roept vaak weerstand op.

• Gedrag, beleving en denken volgen uit de organisatie van het brein, niet uit wil of inzicht.
• Bij dreiging verschuift de organisatie van het brein naar overleving; hogere functies worden dan minder of niet toegankelijk.
• Trauma verwijst naar een gebrek aan integratie tussen hersennetwerken, waardoor aanwezigheid, reflectie en leren beperkt zijn.
• Dissociatie is geen symptoom, maar een manier waarop het brein zich organiseert om overweldiging te voorkomen.
• Cognitie en betekenis hebben alleen invloed wanneer die integratie voldoende aanwezig is.

Waarom gesprekken tussen vakgebieden vastlopen

Wat er steeds misgaat in gesprekken onderling, is dat verschillende soorten uitspraken als gelijkwaardig worden behandeld. Alles wordt gelezen als interpretatie, mening of visie, omdat we daaraan gewend zijn. Binnen psychologie en psychiatrie is dat logisch omdat ervaring, betekenis en meningen centraal staan. Wat iemand voelt, beleeft of begrijpt, is de waarheid. Daarbinnen is ruimte voor verschil, nuance en meerdere waarheden naast elkaar.

Maar die individuele waarheid ontstaat niet uit het niets. Het wordt mogelijk gemaakt door een organiserend systeem dat niet individueel is, maar is geëvolueerd in miljoenen jaren. De neurobiologische organisatie die individuele ervaring, denken en gedrag voortbrengt, is in basis een gedeeld mechanisme. De output is persoonlijk. De organisatie niet.

Gesprekken lopen spaak als dat onderscheid niet wordt gezien of erkend. Wanneer het biologische systeem dat ervaring bepaalt wordt geïnterpreteerd alsof het óók een interpretatie en mening is, is het gezamenlijke referentiepunt weg en is alles mogelijk en is de chaos compleet. Alles kan dan namelijk potentieel waar zijn, zonder bedding in aantoonbare realiteit.

Waarom dit verschil gevolgen heeft voor de zorg

In reguliere zorgopleidingen wordt neurobiologie niet als basis onderwezen. Neurowetenschappen worden wel genoemd, maar vooral ter illustratie van processen, niet als basis voor het begrijpen van gedrag, beleving en functioneren. Zorgprofessionals leren werken met gedrag, beleving en betekenis, zonder scholing in de neurobiologische organisatie waar dit uit voortkomt. Daardoor blijft interpretatie leidend, terwijl directe registratie van hoe het brein functioneert nauwelijks wordt meegenomen.

Dat maakt gesprekken tussen professionals uit verschillende vakgebieden lastig. Omdat psychologie en vooral psychiatrie normerend zijn ingericht, worden neurobiologische feiten vaak behandeld alsof ze interpretatie zijn. Als een visie waar je het mee eens of oneens kunt zijn. Dat is ongelukkig, omdat neurobiologie psychologie niet vervangt, maar de uitgangspunten ervan verandert. Voor de psychiatrie heeft dat extra consequenties, omdat het ziekte- en stoorniskader onder druk komt te staan wanneer functioneren primair wordt begrepen vanuit neurobiologische organisatie in plaats van normafwijking en stoornis. Want het is niet logisch aan te nemen dat de natuur die al zo lang bestaat, zo structureel en omvangrijk stoornissen zou vertonen.

Juist daarom blijft het nodig om het belang van feitelijke werking te blijven benoemen. Met als gezamenlijk doel de zorg logischer, menselijker en effectiever te maken. In dienst van mensen, niet van systemen.