Trauma beïnvloedt hoe het brein sensaties registreert en verwerkt. Daardoor kan aanwezig blijven bij lichamelijke ervaringen moeilijk zijn. In dit artikel wordt uitgelegd hoe dat ontstaat en waarom aanwezigheid een basis vormt voor traumaverwerking.

Aanwezigheid is niet altijd vanzelfsprekend

Aanwezig-zijn klinkt eenvoudig. Voor veel mensen die getraumatiseerd zijn is het dat allerminst. Sterker nog; de kans is groot dat zij niet eens weten dat het iets anders is dan dissociëren.

Wanneer iemand niet kan ontsnappen aan een overweldigende situatie, activeert het overlevingsbrein de defensiecascade: oriëntatie, vecht-of-vlucht, bevriezing en uiteindelijk shutdown. In verschillende mate gaat elke fase gepaard met dissociatie. Tijd kan vervormen, zintuiglijke informatie raakt gefragmenteerd en herinneringen worden later vaak slechts gedeeltelijk herinnerd. Naarmate de respons verder richting immobilisatie of shutdown gaat, neemt de ontkoppeling toe.

Als dit vroeg in het leven gebeurt, terwijl het brein zich nog ontwikkelt, kan dissociatie een structurele staat worden. Het brein leert: bij intense sensaties moet ik weg. Wat begint als bescherming, wordt een defaultstaat.

Veel cliënten weten niet hoe aanwezigheid voelt. Wanneer het brein nooit veiligheid heeft gekend, kan het brein die staat niet spontaan creëren en ook niet herkennen als veilig. Sensaties werden tijdens overweldiging gekoppeld aan dreiging. Zodra er iets voelbaar is, reageert het brein automatisch.

Wat gebeurt er als overleving wordt geactiveerd?

Tijdens activatie versmalt de oriëntatie en richt alles zich op gevaar. Hoofd en blik fixeren. De hartslag stijgt of daalt abrupt. De ademhaling wordt hoog en oppervlakkig of juist minimaal. Spierspanning neemt toe of helemaal af. Sensaties kunnen intens zijn: onrust, hitte, kou, steken, zwaarte of leegte. Input via de zintuigen zijn aangepast op alertheid en registreren alles dus anders dan vanuit aanwezigheid. Ruth Lanius beschreef dit treffend als: “Trauma is an insult to the senses.”

Op het moment dat overleving geactiveerd is, ontstaat vaak ook een herkenbaar lichamelijk patroon. Mensen tillen zichzelf als het ware voortdurend op, weg van de grond. De schouders spannen aan, het lichaam wordt overeind gehouden door spierkracht en de aandacht verplaatst zich naar de bovenkant van het lichaam, vaak vooral in het hoofd. De ademhaling wordt kort en hoog of wordt even vastgezet. Het lichaam blijft zo in een staat van voortdurende paraatheid.

Omdat deze sensaties als dreiging worden geregistreerd, ontstaat er vrijwel direct de neiging om er iets tegen te doen.

Ingrijpen in sensaties houdt het alarmsysteem actief en veroorzaakt een loop

De automatische reactie is ingrijpen in die sensaties: onderdrukken, afleiden, dissociëren en vooral rationaliseren. Ook overdenken hoort hier vaak bij. Wanneer denken wordt ingezet om afstand te creëren tot lichamelijke activatie, functioneert het feitelijk als een vorm van dissociatie. De aandacht verschuift weg van directe ervaring naar analyse en controle. Omdat onze cultuur sterk met denken is geïdentificeerd, wordt deze reactie zelden als overlevingsstrategie herkend.

Al deze reacties ontstaan pre-bewust. Pas later ontstaat er bewustzijn van de activatie en probeert het denken grip te krijgen op wat er gebeurt. In die corticale reactie achteraf ontstaan vaak schaamte, zelfafwijzing, frustratie en machteloosheid ten aanzien van de eigen autonome reacties. Zo kan een nieuwe controlelaag ontstaan bovenop de oorspronkelijke overlevingsreacties, waardoor het patroon zichzelf blijft herhalen.

Als sensaties telkens worden weggewerkt of genegeerd, leert het brein dat het alarm terecht is. Er wordt immers op gereageerd vanuit overleving. Het alarmsysteem blijft daardoor actief. Het lichaam kan gaan voelen als onbetrouwbaar of als een mijnenveld dat beter vermeden kan worden, terwijl het in feite signalen afgeeft vanuit herinnering.

Wanneer iemand langdurig niet aanwezig kan zijn bij de eigen ervaring, verdwijnt vaak ook het gevoel werkelijk deel uit te maken van de wereld om zich heen. Contact met anderen en met de omgeving kan afstandelijk of onwerkelijk voelen. Veel mensen beschrijven een gevoel van niet echt begrepen worden, alsof er altijd iets tussen henzelf en de wereld staat. Dat kan leiden tot een diep en structureel gevoel van eenzaamheid.

Aanwezig leren zijn als basis van traumaverwerking

Heling vraagt daarom iets anders dan inzicht alleen. Eerst regulatie en oriëntatie in het hier-en-nu, daarna pas betekenisgeving. De kerninterventie is helpen om sensaties waar te nemen zonder er direct iets mee te doen. Niet analyseren, niet oplossen, niet veranderen. Observeren.

Door samen te vertragen, oriëntatie te herstellen en aandacht te brengen naar kleine stukjes sensatie, kan het systeem een nieuwe ervaring opdoen. Activatie kan aanwezig zijn zonder actuele dreiging en sensaties blijken fluctuerend en tijdelijk.

In dissociatie ontbreekt het nu. Verleden en heden lopen door elkaar. Aanwezigheid herstelt tijd en begrenzing.

Voor therapeuten betekent dit dat aanwezig leren zijn geen techniek is, maar een voorwaarde. Zolang iemand niet bij zijn eigen fysieke sensaties kan blijven zonder direct in actie of dissociatie te gaan, blijft het alarmsysteem leidend. Wanneer dat wel kan, ontstaat reorganisatie. Dat is de basis van traumaverwerking.

Voor professionals die zich verder willen verdiepen in deze neurobiologische organisatie van trauma en de implicaties voor begeleiding, wordt dit onderwerp uitgebreider behandeld in het webinar Neuro-Informed Werken op 12 en 19 maart.