Onze samenleving is ingericht op een mensbeeld waarin denken en bewust sturen leidend zijn. Dat uitgangspunt komt uit de psychologie en vormt het fundament onder zorg, onderwijs, beleid en wetgeving. Neurobiologisch onderzoek laat echter zien dat dit beeld slechts geldt voor een veilig en geïntegreerd brein. Bij trauma wordt functioneren primair aangestuurd door overleving, buiten bewustzijn en wil om. Dit artikel beschrijft hoe deze mismatch tussen mensbeeld en neurobiologische realiteit leidt tot ontregeling, uitsluiting en een zichzelf versterkend controlesysteem.

Onze realiteit en cultuur zijn gebouwd op hoe wij besloten hebben naar mensen te kijken: hoe ze functioneren en waarom ze dingen doen. Die basis komt uit de psychologie zoals die de afgelopen anderhalve eeuw is ontwikkeld. De kern ervan is dat de mens zichzelf aanstuurt met denken. Eerst zuivere observatie, dan reflectie, inzicht en begrip, vervolgens keuzes en daarna gedrag. Bewustzijn boven autonome processen. Dit idee is in al onze systemen ingebouwd: zorg, onderwijs, werk, beleid, opvoeding, wetgeving. De mens wordt gezien als bewust stuurbaar en het bewustzijn is leidend.

Die overtuiging ontstond niet uit het niets. Het kwam voort uit De Verlichting en de Industriële Revolutie, waarin het geloof in maakbaarheid en een vastgestelde norm van de mens centraal stonden. Iemand werd hierdoor als mens beoordeeld op basis van zijn of haar gedrag en aanpassingsvermogen. Gedrag dat buiten die normering valt, werd en wordt structureel geclassificeerd als stoornis. Nu gebeurt dit in de vorm van DSM-diagnoses, want alleen een diagnose geeft toegang tot vergoeding van door het systeem geaccepteerde hulp. Het is nog steeds het fundament onder vrijwel alles wat wij organiseren en controleren.

Wat dit mensbeeld doet in systemen en in neurobiologie

Deze spreidstand veroorzaakt veel ellende. Want mensen die niet vanzelfsprekend binnen die norm vallen en zichzelf daar ook niet toe kunnen (of willen) zetten, worden door onze systemen bestraft, geduwd, gelabeld en buitengesloten. Aanpassen is verplicht om als mens geaccepteerd te worden en daarin falen is een persoonlijke tekortkoming. Deze aannames golden lang als feit, simpelweg omdat er geen alternatief was. Gedrag was het enige dat waargenomen kon worden, dus werd dat ook geïnterpreteerd als waarheid van wie iemand ís.

Sinds we de binnenkant van het brein kunnen onderzoeken, is duidelijk geworden dat dit model op verkeerde aannames is gestoeld. Neurobiologisch onderzoek laat zien hoe verschillend een brein georganiseerd kan zijn en hoe de interne hiërarchie verandert zodra er dreiging wordt ervaren. Deze kennis sluit niet aan bij de klassieke psychologische uitgangspunten, en toch vormt die psychologie ook nog steeds de standaard voor de reguliere geestelijke gezondheidszorg.

De psychologie werkt eigenlijk maar met 1 brein: het veilige, geïntegreerde brein. Niet het brein dat geen veiligheid kent en zich naar overleving en bescherming heeft moeten organiseren. In dat geval wordt de werking van de neurobiologie geleid door het overlevingsbrein dat pre- en onderbewust is, die de verbinding verbreekt met de hogere delen in het brein zodra iets als bedreigend wordt ervaren. Er moet gehandeld worden en denken kost te veel tijd. Hierdoor kan iemand niet aanwezig blijven, wordt de realiteit anders waargenomen, is er een verstoord zelfgevoel, gaat tijd door elkaar lopen en vermengt het verleden zich met het heden. Dit gebeurt binnen milliseconden en volledig autonoom, onbewust.

Waarom systemen normeren en mensen afwijzen

Mensen die hulp zoeken doen dat omdat zij deze processen niet kunnen sturen, daarin vast zitten en zich machteloos voelen ten opzichte daarvan. Ze ervaren gebrek aan controle omdat het overlevingssysteem prebewust handelt volgens oude patronen. Vanuit de psychologie wordt vervolgens gevraagd om nieuwe denkpatronen en gedragskeuzes te ontwikkelen, terwijl de delen van het brein die dat mogelijk kunnen maken op dat moment geen verbinding hebben of niet ontwikkeld zijn. Het gevolg is dat deze methoden geen duurzaam effect hebben bij met name mensen die ontwikkelingstrauma hebben.

Onze maatschappij is ingericht op een mensbeeld dat alleen haalbaar is voor mensen die van jongs af aan voldoende veiligheid hebben ervaren. Een groot deel van de bevolking leeft niet in die staat. Toch wordt iedereen beoordeeld volgens dezelfde norm. Dat leidt tot massale afwijzing, verdere ontregeling en opnieuw trauma. Want die afwijzing uit het verleden blijft zich in het heden via maatschappelijke systemen herhalen. De groeiende hoeveelheid diagnoses is een logisch gevolg van een systeem dat niet zichzelf corrigeert, maar de mens persoonlijk verantwoordelijk houdt voor iets wat het helemaal niet kan.

De controleparadox: waarom verandering zo moeilijk is

De vraag of psychologie in deze vorm zinvol is, wordt hiermee onvermijdelijk. Een benadering die volledig leunt op denken en wilskracht is ontoereikend wanneer het overlevingssysteem actief is. Zeker in de geestelijke gezondheidszorg, waar juist deze populatie centraal staat. Een getraumatiseerd brein komt niet tot regulatie via cognitieve instructies. De basis van ons mensbeeld moet worden aangepast aan wat moderne neurobiologie allang laat zien.

Waarom gebeurt dit niet? Omdat vasthouden aan het bekende ook een overlevingsreactie is om voorspelbaarheid en dus controle te verliezen. Niemand geeft verder graag toe dat het fundament waarop de eigen waarheid is gebouwd en houvast geeft, niet klopt. Verder zijn alle maatschappelijke systemen zo versmolten met de psychologie, dat het onmogelijk lijkt die te veranderen en in te richten op diversiteit in plaats van standaardisatie.

Onder al deze processen speelt dezelfde menselijke angst: falen, afwijzing en verlies van verbinding met anderen. Polarisatie en standaardisatie voelen als controle omdat het meer voorspelbaarheid geeft. Daarom worden systemen steeds meer rigide als blijkt dat die diversiteit niet te reguleren is. Meer regels, protocollen en standaarden, terwijl de mens geen statisch object is. De mens is een biologische entiteit die voortdurend verandert en die bewegingsruimte ook nodig heeft. Ons brein is ontwikkeld om zich aan te passen, niet om gevangen te zitten in een concept van hoe een mens zou moeten functioneren.