Intelligentie en sturing door het denkende brein?

Als we denkend geleid zijn, dan zijn we toch niet zo intelligent als we denken. Want als ons gedrag werkelijk altijd wordt aangestuurd door bewuste reflectie en controle, dan kunnen we constateren dat er iets fundamenteel misgaat. Anders zouden we niet blijven herhalen wat overduidelijk en verwacht lijden veroorzaakt, niet in ons persoonlijke leven en niet op collectief niveau. We weten al lang wat oorlog doet, dat we elkaar nodig hebben, wat structurele stress veroorzaakt, dat we met ons gedrag de aarde verwoesten en hoe het is om vast te blijven zitten in dezelfde patronen. En toch blijven we ze herhalen, ook wanneer we precies kunnen uitleggen waarom ze niet werken, wat we nodig hebben en wat we liever zouden willen.

Die realiteit ondergraaft het idee dat de mens primair rationeel en bewust gestuurd is. Als denken werkelijk de regie had, dan zouden we leren van geschiedenis en ervaring en stoppen met gedrag waarvan we weten dat het schade veroorzaakt. Destructieve herhaling is van alle tijden; pieken en dalen in het menselijk bestaan zijn een constante. Dat we dit blijven doen, ondanks inzicht, motivatie en goede intenties, wijst niet op een gebrek aan intelligentie, maar op een verkeerd uitgangspunt over waar gedrag vandaan komt en over hoe we proberen controle te houden over zaken die niet geholpen zijn met controle.

Overlevingsbrein bepaalt

Wat ons primair aanstuurt ligt niet op het niveau van denken, maar op een dieper organiserend niveau dat gericht is op overleven, voorspelbaarheid en korte-termijn stabiliteit. Het overlevingsbrein bepaalt of er voldoende interne veiligheidsbeleving is om cognitie invloed te geven, of dat automatische reflexen het over moeten nemen. Wanneer denken ontstaat als reactie op activatie van het overlevingsbrein, dan draait het om voorspelbaarheid en directe verlichting, ongeacht de lange-termijn gevolgen. Het denkende brein zit dan niet in het huidige moment, heeft geen toegang tot expliciete herinnering en heeft geen werkelijk zicht op consequenties. Dat verklaart waarom controle zo’n hardnekkige reflex is en waarom pogingen om gedrag te sturen via inzicht en wilskracht zo vaak mislukken of slechts tijdelijk effect hebben.

We proberen voortdurend controle te houden omdat we het vertrouwen in onze neurobiologie zijn afgeleerd. Een constante urgente, alerte staat is niet gericht op verbinding of op de lange termijn. Die staat is bezig met zichzelf overleven. Willen we hier iets in veranderen, dan vraagt dat een ander mensbeeld: weg van de mens als primair denkend wezen, richting de mens als voelend en neurobiologisch georganiseerd wezen. Dat begint met kennis over hoe onze neurobiologie werkt, juist omdat we niet meer vanzelf ervaren wat ons aanstuurt. Laten we de prefrontale cortex inzetten om meer logica aan te brengen in hoe we mens-zijn begrijpen.