Vaak wordt aangenomen dat helen van trauma betekent dat je je emoties moet begrijpen en doorvoelen, je lichaam moet reguleren en de inhoud van je gedachten moet verklaren en verwerken. Het klinkt logisch: als het van binnen zo intens en chaotisch is en voelt, wil je weten wat het is, waarom het er is en hoe je er vanaf komt. Maar die intensiteit ontstaat niet in de limbische emoties, lichamelijke reacties of corticale analyses. Zij reageren op een overlevingsbrein dat zich autonoom, structureel op gevaar oriënteert, een overlevingsketen activeert als er een trigger is en daardoor voorkomt dat er toegang is tot aanwezigheid en reflectie. Hierdoor beland je steeds opnieuw in dezelfde paniekcirkel en traumaloop.

Middenbrein / overlevingsbrein

In een getraumatiseerd brein staat het middenbrein vrijwel voortdurend in de waakstand, meestal ontstaan uit noodzaak binnen onveilige hechtingsrelaties. Het bepaalt of je veilig genoeg bent om aanwezig te blijven, of dat er gevaar dreigt en je moet handelen. Zodra iets als dreiging wordt geïnterpreteerd, en dat is bij trauma heel snel het geval, vernauwt het de oriëntatie direct naar het punt waar de dreiging vandaan komt. Dat kan een echte situatie zijn, maar net zo goed een (lichamelijke) herinnering die via een trigger wordt geactiveerd.

De eerste ‘emotionele’ reactie op een trigger zit niet in het limbisch systeem, maar in het middenbrein. Daar ontstaan autonome affect-staten die geen psychologische emoties zijn, maar rauwe overlevingsreacties: rage, fear, grief en shame. Deze kun je niet kiezen, maar ook niet controleren en reguleren met denken. Het limbisch systeem en de cortex reageren pas daarna, op dat wat het overlevingsbrein in gang heeft gezet.

In het op neurowetenschappen gebaseerde therapiemodel Deep Brain Reorienting heet dit de OTAS-cascade: oriëntatie op gevaar → spanning → autonome affect-staten → overlevingsgedrag → zoeken naar de bekende negatieve overlevingsstaat. Vanuit daar blijven sensaties, emoties en gedachten zichzelf herhalen. Limbische, lichamelijke en corticale reacties hierop beïnvloeden deze loop uiteraard ook weer.

Reactiviteit van gedachten, lichaam en emoties

Gedachten, lichaamsreacties en emoties zijn dus secundaire reacties op de onmacht om weg te komen uit die vernauwde oriëntatie. De vraag is dan: als reguleren, praten en begrijpen dit niet kunnen doorbreken, wat dan wel? Dankzij onderzoekers als Ruth Lanius, Dan Siegel en Frank Corrigan weten we inmiddels beter wat een getraumatiseerd brein doet (dreiging inschatten en overlevingsstaten activeren) en wat het niet kan (het heden herkennen en jou scheiden van je omgeving). Daarom ligt het begin niet in de inhoud, maar bij het middenbrein waar de cascade begint.

In Neuro-Informed therapie versterken we eerst het breindeel dat je terug kan brengen naar het nu en je daar kan houden; het vestibulaire systeem. Vanuit daar werken we bij het beginpunt van de cascade: het moment waarop de oriëntatie zich vernauwt, spanning in met name de nek opbouwt en een shockreactie wordt getriggerd. Dat is de oorsprong van de angst, woede, schaamte of verdriet die daarna in seconden kunnen escaleren en autonoom overlevingsgedrag activeren. Gevolg zijn soms dagenlange gevoels- en gedachtenloops vanuit een hyperfocus op één bepaald probleem, daarnaast is er nauwelijks ruimte voor iets of iemand anders.

Ontkenning

Voor veel mensen kan deze manier van werken voelen alsof hun ervaring niet wordt erkend. Zij leven dagelijks met emoties, lichamelijke sensaties, gedachten en chaos, dus het idee dat therapie niet dáár op focust, kan voelen als afwijzing van het bestaan ervan. Maar deze benadering probeert niets weg te maken; het voorkomt dat het telkens opnieuw ontstaat doordat het middenbrein de overlevingsketen activeert. We werken vóór de escalatie, zodat het systeem geïntegreerd kan blijven en het overlevingsbrein niet hoeft over te nemen.

Terug naar het begin

Natuurlijk spelen emoties en gedachten een rol in deze therapie, ze geven vooral aan hoe machteloos je je voelt ten opzichte van die autonome activatie. We gebruiken ze alleen niet om ze te analyseren. We beginnen bij stabilisatie om vervolgens vertraagd de vernauwde oriëntatie en de spanning die vanuit het middenbrein wordt geactiveerd te reguleren, omdat dáár de hele overlevingscascade ontstaat. Vanuit daar kan de rest van de keten, met name de ‘affect’ verwerkt worden zonder dat het systeem opnieuw in overleving schiet.

Want bedenk je eens: als je je veilig, aanwezig en oké voelt, heb je dan dezelfde emoties en gedachten als wanneer je angstig bent? Precies. Daarom beginnen we niet bij het reguleren en begrijpen van emotie, lichaam en gedachten, maar bij de staat die het daarin brengt. Een heel andere aanpak en benadering die in het begin een beetje gek en onwennig kan voelen, aan de therapeut je daarin mee te nemen. Het creëert een breinorganisatie naar veiligheid in plaats van onveiligheid.