De vergeten twijfel van Descartes: Waarom we ons ongemakkelijk voelen bij onzekerheid

René Descartes’ “Ik denk, dus ik ben” is in de loop der tijd uitgegroeid tot een symbool van individualiteit en rationeel denken. Maar wat vaak vergeten wordt, is dat deze uitspraak voortkwam uit een radicaal proces van twijfel. Descartes stelde niet zomaar dat ons denken ons definieert; hij begon met alles in twijfel trekken. Dat ongemak met onzekerheid is precies wat hem naar zijn beroemde conclusie leidde.

Waarom horen we dat deel van het verhaal zelden? Omdat twijfel, kwetsbaarheid en onzekerheid niet passen in het dominante narratief van onze tijd. Een cultuur die geobsedeerd is door controle, maakbaarheid en zekerheid heeft geen ruimte voor Descartes’ ongemakkelijke startpunt: “Ik twijfel, dus ik denk, dus ik ben.”

Waarom twijfel uit het verhaal werd geknipt

Twijfel is uit de populaire interpretatie van Descartes verdwenen, niet omdat het filosofisch onbelangrijk is, maar omdat het niet past in een wereld die fixatie heeft op autonomie en prestaties. Ons individualistische en neoliberale denken heeft een beeld neergezet waarin:

De autonome denker koning is: In plaats van te erkennen dat twijfel ons definieert, verheerlijken we de controle en zekerheid die denken lijkt te bieden. “Jij hebt de regie, jij bepaalt.”

Kwetsbaarheid als zwakte wordt gezien: Twijfelen betekent erkennen dat we niet alles weten of kunnen controleren, een boodschap die haaks staat op de maakbaarheidsmythe.

Succes wordt gepersonaliseerd: Als alles afhangt van jouw denken en jouw keuzes, dan ligt falen ook volledig bij jou. Twijfel maakt dat systeem ongemakkelijk, omdat het laat zien hoe afhankelijk we eigenlijk zijn van context, relaties en systemen.

Met andere woorden: twijfel past niet in een wereld die zichzelf wil wijsmaken dat we alles onder controle hebben. Het is makkelijker om Descartes te reduceren tot “Ik denk, dus ik ben”; een slogan die perfect past in een cultuur van zelfoptimalisatie en wilskracht.

Twijfel is een bedreiging voor de status quo

Maar twijfel is juist de fundamentele bedreiging van deze oppervlakkige zekerheid. Twijfel laat zien dat controle vaak een illusie is. Het confronteert ons met vragen als:

• Wat als ik niet alles zelf in de hand heb?
• Wat als mijn gedrag wordt beïnvloed door trauma, context of systemen die groter zijn dan ikzelf?
• Wat als maakbaarheid niet de kern van het mens-zijn is, maar juist het vermogen om te leven met onzekerheid?

Deze vragen ondermijnen de pijlers van een individualistisch en neoliberaal wereldbeeld. Ze dwingen ons om verantwoordelijkheid anders te zien: niet als iets wat alleen op het individu rust, maar als iets dat gedeeld wordt door gemeenschappen, systemen en relaties.

Waarom twijfel nodig is in onze tijd

Het opnieuw erkennen van Descartes’ twijfel is niet alleen een filosofisch correctie, maar een noodzakelijke kritiek op een samenleving die weigert haar eigen beperkingen onder ogen te zien. Twijfel herinnert ons eraan dat we:

Kwetsbaar en verbonden zijn: Niemand leeft in volledige autonomie; we zijn allemaal afhankelijk van systemen, relaties en contexten.

Ruimte moeten maken voor onzekerheid: Echte groei, zowel individueel als maatschappelijk, begint met het erkennen van wat we niet weten of kunnen controleren.

Een mens blijven, geen machine worden: In een tijd waarin we constant worden aangespoord om productiever, efficiënter en succesvoller te zijn, is twijfel een daad van verzet. Het herinnert ons eraan dat het menselijk brein geen computer is die altijd alles kan uitrekenen.

Een prikkelende herinterpretatie

Misschien is het tijd om Descartes’ filosofie opnieuw te lezen, en dit keer het ongemak van zijn twijfel niet weg te poetsen. In plaats van “Ik denk, dus ik ben” als een slogan voor autonomie en controle te zien, kunnen we kiezen voor:

“Ik twijfel, dus ik denk, dus ik ben.”

Twijfel is geen zwakte, maar kracht. Het is de basis van echte reflectie, creativiteit en verandering. En misschien is dat precies waarom het zo zelden wordt besproken: twijfel stelt niet alleen onszelf, maar ook de samenleving waarin we leven, fundamenteel ter discussie.